obraz

Przez osiem festiwalowych dni „Alternatywy” ponownie staną się przestrzenią spotkania przedstawicieli świata nauki, literatury, kultury, mediów i życia publicznego. Debatom i rozmowom towarzyszyć będą projekcje filmowe, spektakle, koncerty, wystawa oraz specjalne pasmo wydarzeń dla dzieci.

Tegoroczny temat odwołuje się do różnych znaczeń słowa „inteligencja”. Punktem wyjścia będzie polska tradycja inteligencji jako warstwy społecznej związanej z wykształceniem, etosem i odpowiedzialnością za wspólnotę. Festiwal postawi pytania o kondycję współczesnych elit, rolę autorytetów i znaczenie wiedzy w życiu publicznym. Drugim ważnym obszarem stanie się inteligencja rozumiana jako zdolność poznawania, interpretowania i twórczego przekształcania świata. Trzecim – sztuczna inteligencja i zmiany, które rozwój nowych technologii przynosi nauce, kulturze, mediom, prawu i codziennemu życiu.

– Inteligencja była w Polsce czymś więcej niż określeniem ludzi posiadających wykształcenie. Wiązała się z pewną postawą: odpowiedzialnością za wspólnotę, potrzebą uczestniczenia w życiu publicznym, przekonaniem, że wiedza zobowiązuje. Dziś chcemy zapytać, co pozostało z tego etosu i czy jest on nam jeszcze potrzebny – mówi dr Krzysztof Czubaszek, twórca i dyrektor programowy Festiwalu Nowe Oświecenie oraz dyrektor Ursynowskiego Centrum Kultury „Alternatywy”.

Od historii polskiej inteligencji do sztucznej inteligencji

Program otworzą rozmowy poświęcone historii i przemianom polskiej inteligencji. W spotkaniu „Dzieje i zmierzch polskiej inteligencji” wezmą udział Maciej Janowski, Janusz Majcherek i Wawrzyniec Rymkiewicz. Magdalena Środa, Piotr Kulas i Tomasz Nałęcz zastanowią się natomiast podczas dyskusji „Inteligencja czy klasa średnia? Co się zmieniło?”, co stało się z dawnym inteligenckim etosem. Jednym z ważnych tematów będzie rozwój sztucznej inteligencji. W debacie „AI – rewolucja czy zagrożenie” spotkają się Włodzisław Duch, Natalia Hatalska, Agata Kaźmierska i Igor Protasowicki. O wpływie cyfrowej rewolucji na media rozmawiać będą Katarzyna Janowska, Piotr Mucharski i Bartosz Węglarczyk, a o tym, czym jest twórczość w epoce algorytmów – Edgar Bąk, Marek Bieńczyk i Olga Drenda. Osobne spotkania poświęcone zostaną także relacji między sztuczną inteligencją a religią oraz wykorzystaniu AI w systemie sprawiedliwości. Festiwal przyjrzy się również intelektualistom XX wieku i temu, czego ich postawy mogą nauczyć nas dzisiaj. Artur Domosławski i Zbigniew Mentzel porozmawiają o dziedzictwie Zygmunta Baumana i Leszka Kołakowskiego, a Kazimiera Szczuka, Jacek Migasiński i Krzysztof Katkowski – o Marii Janion, Jadwidze Staniszkis, Barbarze Skardze i Hannah Arendt.

Film i literatura jako punkt wyjścia do rozmowy

Ważną część programu tworzy cykl łączący kino, literaturę i debatę. Publiczność zobaczy „Przesłuchanie” Ryszarda Bugajskiego, „Sanatorium pod Klepsydrą” Wojciecha Jerzego Hasa, „Idę” Pawła Pawlikowskiego, „Dantona” Andrzeja Wajdy oraz „Eroicę” Andrzeja Munka. Projekcjom towarzyszyć będą rozmowy o odpowiedzialności intelektualistów, granicach kompromisu, pamięci i winie, oporze wobec totalitaryzmu oraz niezależności artysty. W dyskusjach wezmą udział m.in. Małgorzata Lebda, Małgorzata Rejmer, Krzysztof Siwczyk, Karolina Wigura, Piotr Cywiński, Jan Sowa, Maciej Gdula, Witold Szabłowski, Janusz Kapusta i Chris Niedenthal. Ostatniego dnia festiwalu Edwin Bendyk, Justyna Bargielska, Sylwia Czubkowska i Bartosz Naskręcki zastanowią się, „Która inteligencja będzie najważniejsza w nowym świecie?”, a Agata Bielik-Robson, Paweł Musiałek i Przemysław Sadura spróbują odpowiedzieć na pytanie „Jaka inteligencja jest nam potrzebna?”. Stefan Chwin i Eliza Kącka porozmawiają natomiast o relacji między kulturą a inteligencją.

Jednym z najważniejszych wydarzeń finałowego dnia będzie „Droga do życiowej mądrości” – rozmowa z Aleksandrem Kwaśniewskim, którą poprowadzi Konrad Piasecki. Były prezydent spojrzy z perspektywy doświadczenia na odpowiedzialność, autorytet, sukcesy i porażki oraz to, jak wraz z upływem lat zmienia się rozumienie własnych wyborów.

– Nie zależy nam na tym, żeby po ośmiu dniach festiwalu ogłosić jedną odpowiedź. Festiwal Nowe Oświecenie powstał po to, by spotykały się tutaj różne poglądy i sposoby myślenia. Chcemy rozmawiać także wtedy, gdy się nie zgadzamy. W świecie szybkich ocen i zamykania się we własnych bańkach sama możliwość spokojnej, pogłębionej rozmowy staje się wartością – podkreśla Krzysztof Czubaszek.

Jerzy Skolimowski, Mazolewski Quintet, „Kopenhaga”, Anna Seniuk i Andrzej Poniedzielski

Program festiwalu tradycyjnie wykracza poza debaty i spotkania. 17 października otwarta zostanie wystawa „Jerzy Skolimowski – reżyser, malarz”, prezentująca mniej znane oblicze twórczości światowej sławy reżysera. Tego samego dnia z Jerzym Skolimowskim porozmawia Sebastian Smoliński podczas spotkania „Poza kadrem. Jerzy Skolimowski – kino, sztuka, życie”.

Uroczyste otwarcie festiwalu zwieńczy koncert Mazolewski Quintet „Live Spirit I”. W kolejnych dniach publiczność zobaczy „Kopenhagę” Michaela Frayna w reżyserii Adama Opatowicza, z Renatą Dancewicz, Wojciechem Kalarusem i Karolem Wróblewskim, oraz autorski monodram Anny Seniuk „Księga ziół, czyli stand-up na siedząco”. Festiwal zakończy 24 października koncert „Live?” Andrzeja Poniedzielskiego, przygotowany z okazji 50-lecia pracy artystycznej poety, satyryka i mistrza słowa. Artyście towarzyszyć będą zaproszeni goście oraz zespół pod kierownictwem Pawła Jabłońskiego.

Festiwalowi towarzyszy również pasmo dla dzieci, obejmujące warsztaty rozwijające ciekawość świata, kreatywność, umiejętność samodzielnego myślenia i interpretowania rzeczywistości. W programie znalazły się zarówno wydarzenia rodzinne, jak i zajęcia dla zorganizowanych grup przedszkolnych i szkolnych.

Wstęp na wszystkie festiwalowe dyskusje i debaty jest bezpłatny (obowiązują wejściówki). Bezpłatne są również projekcje filmowe oraz wydarzenia pasma dziecięcego (dla grup zorganizowanych obowiązują zapisy). Wybrane koncerty i spektakle są biletowane.

Piąta edycja Festiwalu Nowe Oświecenie została objęta honorowym patronatem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Prezydenta m.st. Warszawy Rafała Trzaskowskiego oraz Marszałka Województwa Mazowieckiego Adama Struzika.

5. Festiwal Nowe Oświecenie „Co dalej z inteligencją?”
17–24 października 2026
Ursynowskie Centrum Kultury „Alternatywy”
ul. Indiry Gandhi 9, Warszawa